Bazylika OO. Bernardynów

Wołyniak legenda prawdziwa

Tajemnice dworku starościńskiego w Leżajsku

Bazylika pochodzi z lat 1618-1628. Fundatorem był Łukasz Opaliński, marszałek nadworny, późniejszy marszałek wielki koronny, starosta leżajski oraz jego żona Anna z Pileckich.

Bazylika OO. Bernardynów

Na potrzeby pielgrzymów w okresie uroczystości koronacyjnych obrazu cudownego w roku 1752 roku wybudowano zajazdy.

  Zajazd przy ulicy Mickiewicza 11.

  Zajazd na rogu ulicy Mickiewicza i Tomasza Michałka

Cerkiew z 1831 roku przestała istnieć w lutym 1945 roku , od wyjazdu ostatniego parocha Jurija Kikty. W latach 1946-1955 budynek funkcjonował jako kościół szkolny, potem PSS przeznaczyło budynek na magazyn mąki i produktów spożywczych. 30 lipca 1981 roku zabytkowa cerkiew stała się znowu kościołem szkolnym.
 

Cerkwie grekokatolickie

Leżajsk, 15-tysięczne miasto w dolinie Sanu, jest miejscem wyjątkowym, gdyż od stuleci przenikało tu wiele kultur i religii. Do II wojny światowej miasto było zamieszkiwane przez 1,5 tys. Polaków, Żydów i ok. 500 Ukraińców. W 6-tysięcznym wówczas miasteczku Żydzi stanowili około 40 % ludności. Na przedmieściu żyły też rodziny protestanckie (dawna kolonia niemiecka). Mimo tak zróżnicowanego społeczeństwa, świadomość historyczna obywateli i poczucie tożsamości narodowej było imponujące. Pierwszym przejawem podkreślenia polskiego charakteru miasta i jego władz, była odmowa przyjęcia przez Urząd Miejski Leżajska skargi na burmistrza, wniesionej przez rotmistrza barona Leonarda de Baillona w języku niemieckim. Skarżącemu się o to, ze policja miejska zatrzymała jego psa, magistrat odpowiedział, że nie może być rozpatrzona, bo nikt w urzędzie nie zna języka niemieckiego. Jeżeli petent pragnie, by skargę rozpatrzono powinien ja przetłumaczyć na język polski, lub wnieść ją w tym języku. Baron nauczył się języka,  został członkiem rady, a nawet był wiceburmistrzem.

 W ciągu 600 letnich dziejów Leżajska, swoje losy złączyło z miastem wiele znanych i cenionych postaci. Dla części z nich Leżajsk był miejscem urodzenia, inni związali się z nimi poprzez lata nauki, czy pracy. Los wielu znakomitych osób związany był z Leżajskiem. Wielu zdobyło sławę i uznanie w świecie polityki, kultury i nauki.
W gronie Leżajszczan pojawiają się nazwiska z rodów Graffów, Reichardów, Wodzińskich, Grögerów, Szeligów, Urbańskich, Garbackich, Zawilskich.

Leżajsk był zagłębiem wysokiej klasy specjalistów rzemieślników, którzy zostali sprowadzenie do Leżajska w okresie budowy kościoła i klasztoru. Musztafa, Gdulowie, Kisielewicze, Kiełbowicze, Markiewicze, Ordyczyńscy byli specjalistami w dziedzinie sztukaterii budowlanej.

Dzisiaj, do znanych i zasłużonych należy Mariusz Kulpa, Mieczysław Martula, Ignacy Dec. W Leżajsku urodził się również Julian Ataman, Bogusław Rymar, Józef Klocek, Józef Hozer, Andrzej Kisielewicz, Leszek Danys, Stanisław Stańko.
Historię miasta tworzyli jednak, a może nawet przede wszystkim, ci, których sława nigdy nie sięgnęła tak daleko, a którzy mimo to zasługują na pamięć Leżajszczan.

Sylwetki Leżajszczan

Tytuł "Honorowego Obywatela Miasta nadawano głównie osobom wpływowym, które mogły popierać korzystne dla miasta rozstrzygnięcia władz krajowych i państwowych. Uchwałą radnych wytypowane osoby wpisywano do księgi honorowych obywateli, wystawiano im na  pergaminie ozdobny dyplom. Zwyczajowo uhonorowany przeznaczał kwotę pieniędzy na fundusz ubogich tego miasta.

Honorowi obywatele miasta

W wyniku pierwszego rozbioru Polski w 1772 r. Leżajsk przeszedł pod panowanie austriackie. Austrii przypadły ziemie po Wisłę, ujście Sanu i na południe od tej linii Sandomierz- Dubienka aż po Zbrucz. Obszar ten nazwano Królestwem Galicji i Lodomerii.
Galicja stała się osobną prowincją z gubernatorem na czele, a stolicą został Lwów.
Gubernatora powoływał i odwoływał cesarz, gubernator stał na czele gubernium złożonego z radców, kraj podzielono na Cyrkuły ze starostami ( Kreishauptman ) na czele, cały aparat administracyjny obsługiwała ludność mówiąca w języku niemieckim pochodząca z kraju monarchii, miało to dać początek germanizacji miejscowej ludności.
Staropolski podział miast na królewskie i prywatne zastąpiono podziałem na trzy klasy.
Do pierwszej klasy zaliczono tylko Lwów jako stolicę prowincji, posiadał on prawo reprezentacji w miejscowym Sejmie Stanowym, druga klasa to miasta tzw. cesarskie posiadające przywileje monarsze nadane przez królów Polski, trzecia klasa to miasta posiadające magistraty, które często tylko tym odróżniały się od wsi.
W 1880 r na terenie królestwa Galicji i Lodomerii żyło 45.9 % ludności polskiej, 42.5% ludności ukraińskiej i 11 % żydowskiej, z czego część z nich przyznawała się do narodowości polskiej. Przeludnienie i bieda powodowała masową emigrację za tak zwanym chlebem, w latach 1890 - 1900 wyemigrowało z kraju około 300 tyś osób, co stanowiło 1/3 przyrostu naturalnego. Z Galicji zachodniej od Raby do Sanu ludność emigrowała do Stanów Zjednoczonych, od linii Bug - Złota lipa ( Podole), czyli ukraińscy chłopi emigrowali do Kanady.

Emigracja Leżajszczan

Kolonizacja niemiecka w Galicji zapoczątkowana za cesarzowej Marii Teresy, a potem intensywnie realizowana przez Józefa II, miała być środkiem do wzmocnienia potęgi gospodarczej, finansowej i militarnej państwa. Monarchia habsburska wykazywała duże zainteresowanie problemem kolonizacji. Kolonizacja ta miała też odegrać, w zamyśle władz wiedeńskich, ogromną rolę w germanizacji Galicji oraz w rozwoju postępu gospodarczego miast i wsi. Kolonie lokowane w dobrach leżajskich objęły ziemię folwarków królewskich w pięciu wsiach: w Giedlarowej (kolonia Gillershof), Jelnej (kolonia Baranówka-Hirschbach), w Łukowej (kolonia „Niemcy"), Tarnawcu (kolonia Dornbach) i w Woli Zarczyckiej (kolonia Kőnigsberg). Dwie z nich powstały na obszarze wójtostw (stanowiących w okresie staropolskim odrębne tenuty — Wola Zarczycka, Jelna), pozostałe w byłych folwarkach starościńskich. Odrębność administracyjną uzyskały kolonie większe (Dornbach, Gillershof, Kőnigsberg), zaś pozostałe dwie maleńkie kolonie nie uzyskały samodzielnego statusu.

W poszukiwaniu korzeni

Ruch paramilitarny w Galicji Wschodniej

-podyktowany był koniecznością przygotowywania się Polaków do walki czynnej przeciwko ukraińskim nacjonalistom, do walki o niepodległość. Założenia działań bojowych przewidywały utworzenie w Galicji skadrowanych kompanii, które po przejściu do Królestwa miały być rozwinięte w bataliony będące oddziałami partyzanckimi w polskim powstaniu.

Ruch paramilitarny inspirowany przez Armię Polską -będącą ośrodkiem tworzenia polskich kadr wojskowych rozwinął się w Leżajsku z inicjatywy nauczyciela Kazimierza Bętkowskiego. W jego mieszkaniu zebrało się grono niepodległościowych działaczy, którzy opracowali statut, wybrali organ kierowniczy Polskiej Drużyny Strzeleckiej (PDS). Jednym z założycieli tej organizacji był Jan Mikołaj Ordyczyński. 18 maja 1913 roku odbył się zjazd PDS we Lwowie.

PDS zorganizował kurs rekrucki, w którym uczestniczyło 50 ochotników. Z Sanoka sprowadzono dla nich 50 karabinów jednostrzałowych typu Werndla i kilka nowoczesnych Manlicherów. Prowadzili ćwiczenia taktyczne w okolicach Kuryłówki, Wierzawic, Rzuchowa, Sarzyny i Rudnika.

Pod kierownictwem E. Romera instruktorzy Armii Polskiej opracowali polską doktrynę obronną, strategię wojenną na przyszłych frontach polskich od strony Niemiec i Rosji. Zakładała ona więź państwową Polski z monarchią Habsburgów, przez którą Polska mogłaby otrzymywać pomoc od krajów zachodnich.

Ruch niepodległościowy w Leżajsku był dobrze zorganizowany i prężny. Jego walory zweryfikowała wojna.

4 września 1939 r miał miejsce pierwszy nalot niemiecki na miasto w sile 11 samolotów. Zbombardowany został dworzec kolejowy, tory i targowisko.

Niemcy już w pierwszych dniach okupacji podjęli akcje zmierzające do zastraszania i sterroryzowania ludności. Na początku listopada1939 r przeprowadzone zostały pierwsze aresztowania, głównie przedstawicieli inteligencji. Aresztowani zostali m. in. burmistrz T. Niziński, profesorowie gimnazjalni S. Gdula, W. Klimek, J. Gröger. Kolejna akcja aresztowań miała miejsce w sierpniu 1940 roku. Aresztowano m.in. ks. Czesława Brodę oraz em. płk. Stanisława Eustachiewicza

Pacyfikacja Leżajska

Małe cmentarze mogą okazać się cennym dokumentem w poszukiwaniu korzeni. Stare, omszałe grobowce, niekiedy zapomniane stanowią cząstkę naszej historii.  Może ktoś będzie miał okazję odnaleźć swojego przodka i pochylić się nad jego grobem.

Cmentarze

Dwa Światy

  Parafialny Oddział Caritas przy parafii pod wezwaniem Świętej Trójcy przy ulicy Jarosławskiej 3. W XVIII wieku  w budynku tym mieścił się szpital, przytułek dla ubogich, w czasie okupacji niemieckiej Kościół kontynuował tutaj działalność dobroczynną, później mieściło się Przedszkole nr 1.

  Dawny Pałac Klasycystyczny, murowany przy ul. Furgalskiego 4, wzniesiony po 1819 dla hr. Wojciecha Miera (1759-1831), poety, tłumacza, targowiczanina.  Był synem generała Wilhelma Miera (1680-1758).  Wojciech był pogrobowcem poczętym przez 78 letniego tatusia.

Koszary wojskowe w Warszawie nazwane koszarami mirowskimi, przekształcono później w targowisko zwane obecnie Halami Mirowskimi. Pałac Miera w Leżajsku i Pałac Potockich w Łańcucie należały do najbardziej cenionych ośrodków życia kulturalnego na terenie zaboru austriackiego.

  Klasycystyczny dworek przy ulicy Sandomierskiej 35 z XVIII w. miał różne przeznaczenie, m. in. Szkoła Koszykarska, Przedszkole, Szkoła Gospodarcza, Szkoła Muzyczna, Szkoła Specjalna.

Grób cadyka Elimelecha przy ulicy Górnej  odwiedza co roku tysiące pielgrzymów z całego świata. Nagrobek cadyka, oryginał z 1776 r., jest jedynym tego rodzaju zabytkiem w Polsce. Ohel składa się z trzech części. Pomieszczenia obok głównej sali to babiniec z osobnym wejściem i jeszcze jedna sala modlitewna mężczyzn.

Żydzi w Leżajsku

Święta Kuczek już nie będzie